Dwa razy Lombroso, czyli o skutkach różnic w podejściu kryminologii pozytywistycznej i kryminologii feministycznej

Zgłoś artykuł


Słowa kluczowe

teorie kryminologiczne
kryminologia feministyczna
kryminologia radykalna
positivist criminology
feminist criminology

Jak cytować

Płatek, M. (2014). Dwa razy Lombroso, czyli o skutkach różnic w podejściu kryminologii pozytywistycznej i kryminologii feministycznej. Archiwum Kryminologii, (XXXVI), 31–73. https://doi.org/10.7420/AK2014B


Dwa razy Lombroso [Twice Lombroso] considers differences in the diagnoses and conclusions pivotal to criminal law and to criminal and social policy by way of a specific example. It would seem that so long as we rely on an accepted research paradigm, we are equipped to verify not only the validity of a theory, but also the social consequences of explaining pathological behaviour and criminality in a particular way. The story of Saartjie “Sarah” Baartman illustrates how positivist and feminist methodologies in criminality result in very different views of reality. The latter forces us to consider issues that have so far been ignored in the criminological literature. The genesis and evolution of criminology has clearly contributed to the development and modernisation of criminal law theory. Discarding the theory of free will has forced theoreticians to confront social realities when considering the creation and application of the law. What has gone unnoticed, however, is that criminology has also helped justify the creation and application of special criminal law institutions from the outset. Racism, racist practices, and the exclusion of certain groups in order to show authority and justify curtailing liberties under the pretext of having to ensure safety and social order have all been vindicated and cloaked in academic respectability with the assistance of criminology. Nowadays, it is often tempting to think that there is such a thing as safety from birth or through osmosis. On the one hand, this sometimes justifies creating separate institutions with the word “criminology” in the name. On the other hand, under the pretext of treatment, therapy or eliminating threats, it can justify maintaining institutions that greatly contribute to the arbitrary exclusion of individuals who are instrumentally exploited or deemed troublesome in order to show strength or demonstrate political efficiency. The text does not attempt to create a dichotomy of good and bad criminology. It is not about demonstrating that positive criminology is archaic and feminist criminology up-to-the-minute. It is rather a scholarly reflection on knowledge standards and on the consequences and hazards that flow from recognising a given claim as scholarly. The text, then, is merely a reflection on what characterises the feminist approach to criminology and what this approach contributes to the discipline. It also attempts to look at the beginnings of the evolution of criminology from a feminist criminological perspective. By illustrating how the work of Lombroso can be examined, described and appraised in terms of positivist and feminist criminology, I try to show how different descriptions of the reality (pathology) of criminality can be arrived at depending on whether we study it on the basis of positivist criminology or whether we also approach the problem from a feminist perspective appropriate for criminology.



Alexander M., The New Jim Crow. Mass Incarceration in the Age of Colorblindness, New Press, New York 2012.

Angel M., Why Judy Norman acted in the reasonable self-defense. An abused woman and a sleeping man, „Buffalo Women’s Law Journal” 2008, nr 68.

Baron-Cohen S., Zero Degrees of Empathy. A New Theory of Human Cruelty, Allen Lane, London 2011.

Batawia S., Wstęp do nauki o przestępcy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1984.

Bator J., Feminizm, postmodernizm, psychoanaliza: filozoficzne dylematy feministek „drugiej fali”, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2001.

Bauman Z., Marzenie o czystości [w:] A. Rottenberg (red.), Postęp i higiena, Zachęta, Warszawa 2014.

Becker H.S., Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji, tłum. O. Siara, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Becker M., Bowman C.G., Torrey M., Feminist Jurisprudence: Taking Rights Seriously, St. Paul, Minn. 2001.

Benhabib S., The generalized and the concrete other [w:] E. Frazer, J. Hornsby, S. Lovibond (red.), Ethics. A Feminist Reader, Blackwell, Oxford 1992.

Błachut J., Gaberle A., Krajewski K., Kryminologia, Wydawnictwo Arche, Gdańsk 1999.

Bobako M., Demokracja wobec różnicy. Multikulturalizm i feminizm w perspektywie polityki uznania, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2010.

Boniecki A., O arbitralnym przesuwaniu granic [w:] A. Rottenberg (red.), Postęp i higiena, Zachęta, Warszawa 2014.

Bourdieu P., Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia, tłum. P. Biłos, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005.

Bourdieu P., Męska dominacja, tłum. L. Kopciewicz, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004.

Bourdieu P., Rozum praktyczny. O teorii działania, tłum. J. Stryjczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.

Britton D., Feminism in Criminology, Engendering the Outlaw, „Annals of the American Academy of Political and Social Science” 2000, t. 571, nr 1.

Cain M., Realist philosophy and standpoint epistemologies or feminist criminology as a succesor science [w:] L. Gelsthorpe, A. Morris (red.), Feminist Perspectives in Criminology, Open University Press, Philadelphia 1994.

Chamayou G., Podłe ciała, tłum. J. Bodzińska, K. Thiel-Janczuk, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2012

Christie N., Dogodna ilość przestępstw, tłum. M. Płatek, Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej, Warszawa 2004.

Cook J.A., Fonow M.M., Knowledge and women’s interests [w:] J. McCarl Nielsen (red.), Feminist Research Methods. Exemplary Readings in the Social Sciences, Westview Press, Boulder 1990.

Davies J., Cracked, The Unhappy Truth about Psychiatry, Pegasus Books, New York 2013.

Devlin R., Female juvenile delinquency and the problem of sexual authority in America, 1945-1965 [w:] S.A. Inness (red.), Delinquents and Debutantes. Twentieth-Century American Girls’ Cultures, New York University Press, New York 1998.

Elkins C., Rozliczenie z imperium. Przemilczana historia brytyjskich obozów w Kenii, tłum. K. Kopcińska, Świat Książki, Warszawa 2013.

Ellis L., A theory explaining biological correlates of criminality, „European Journal of Criminology” 2005, t. 2, nr 3.

Field Belenky M., McVicker Clinchy B., Rule Goldberger N., Mattuck Tarule J., Women’s Ways of Knowing. The Development of Self, Voice, and Mind, Basic Books, New York 1997.

Floyd J., Dislocation of the self. Eliza Farnham at Sing Sing Prison, „Journal of American Studies” 2006, t. 40, nr 2.

Garofalo C., Criminologia. Studio sul delitto, sulle sue cause e sui mezzi di repressione, Fratelli Bocca, Torino 1885.

Gelsthorpe L., Feminist methodologies in criminology: A new approach or old wine in new bottles [w:] L. Gelsthorpe, A. Morris (red.), Feminist Perspectives in Criminology, Open University Press, Philadelphia 1994.

Gilman S.L., Hotentotka i prostytutka: ikonografia kobiecej seksualności [przetłumaczony rozdział książki Difference and Pathology. Stereotype of Race, Sexuality and Madness, Cornell University Press, Ithaca, N.Y. 1985], tłum. A. Zawadzka, „Archiwum Etnograficzne” [online], http://www.archiwumetnograficzne.edu.pl/downloads/Sander%20Gilman_red.pdf [dostęp: 1.06.2014].

Grobler A., Metodologia nauk, Wydawnictwo Aureus, Wydawnictwo Znak, Kraków 2008.

Haraway D., Wiedze usytuowane. Kwestia nauki w feminizmie i przywilej ograniczonej/częściowej perspektywy, tłum Agata Czarnacka, Biblioteka online Think Tanku Feministycznego, 2008, http://www.ekologiasztuka.pl/pdf/f0062haraway1988.pdf.

Harding S., The Science Question in Feminism, Cornell University Press, Ithaca 1986.

Harding S., Whose Science? Whose Knowledge? Thinking from Women’s Lifes, Cornell University Press, Ithaca 1991.

Harries J.R., Geny czy wychowanie, tłum. A. Polkowski, Wydawnictwo Jacek Santorski, Warszawa 1998.

Hochschild A., Duch króla Leopolda. Opowieść o chciwości, terrorze i bohaterstwie w kolonialnej Afryce, tłum. P. Traczyński, Świat Książki, Warszawa 2012.

Hołyst B., Kryminologia, LexisNexis, Warszawa 2007.

Horoszowski P., Kryminologia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.

Karwowska B., Ciało. Seksualność. Obozy zagłady, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2009.

Kelly L., Journeying in reverse. Possibilities and problems in feminist research on sexual violence [w:] L. Gelsthorpe, A. Morris (red.), Feminist Perspectives in Criminology, Open University Press, Philadelphia 1994.

Kossowska A., Refleksje na temat niektórych problemów współczesnej kryminologii, „Archiwum Kryminologii” 2001-2002, t. XXVI, s. 7-16, https://doi.org/10.7420/AK2001-2002A.

Lernell L., Zarys kryminologii ogólnej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.

Leszczyńska K., Dziuban A., Pomiędzy esencjalizmem, a konstruktywizmem. Płeć (kulturowa) w refleksji teoretycznej socjologii – przegląd koncepcji, „Studia Humanistyczne AGH” 2012, t. 11, nr 2.

Lombroso C., Geniusz i obłąkanie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1987.

Lombroso C., L’Homme Criminel. Criminel-né – fou moral – épileptique, F. Alcan, Paris.

Lombroso C., Tatuaż przestępcy. Fragment dzieła Człowiek zbrodniarz w stosunku do antropologii, jurysprudencji i dyscypliny więzienne, z czwartego wydania włoskiego przełożył J.L. Popławski, Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2014.

Lombroso C., Żenszczina pristupnica ili prostitutka, Minsk 2004.

MacKinnon C.A., Feminist, marxism, methods and the state. An agenda for theory [w:] K.T. Bartlett, R. Kennedy (red.), Feminist Legal Theory. Readings in Law and Gender, Westview Press, San Francisco 1991.

MacKinnon C.A., Toward a Feminist Theory of the State, Harvard University Press, London 1989.

Majchrowski J., Cesare Lombroso i pytanie o kryminologię, „Studia Iuridica” 1999, nr XXXVII, s. 123-148.

Majewska E., Feministyczna filozofia polityczna [w:] M. Rudaś-Grodzka et al. (red.), Encyklopedia gender. Płeć w kulturze, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2014.

Martin R.M., Epistemology. A Beginner’s Guide, Oneworld, Oxford-New York 2010.

Maynard M., Feministyczne badania socjologiczne, „Kwartalnik Pedagogiczny” 1995, nr 1-2.

Mizielińska J., (De) Konstrukcje kobiecości. Podmiot feminizmu, a problem wykluczenia, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2004.

Mizielińska J., Płeć, ciało, seksualność. Od feminizmu do teorii queer, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2006.

Morawski L., Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Lexis-Nexis, Warszawa 2005.

Morrison W., Lombroso and the birth of criminological positivism. Scientific mastery or cultural artifice [w:] J. Ferrel, K. Hayward, W. Morrison, M. Presdee (red.), Cultural Criminology Unleashed, Cavendish Press, London 2004.

Pateman C., Kontrakt płci, tłum. J. Mikos, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2014.

Pawłowska M.M., Kobiece i męskie mózgi – czyli neuroseksizm w akcji i jego społeczne konsekwencje [w:] Gender. Przewodnik Krytyki Politycznej, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2014.

Płatek M., Elizabeth Fry – obecna i nieznana [w:] E. Gruza, T. Tomaszewski (red.), Problemy współczesnej kryminalistyki, Uniwersytet Warszawski, Wydział Prawa i Administracji, Zakład Kryminalistyki, Warszawa 1996.

Płatek M., Karnoprawne modele przeciwdziałania przemocy, „Archiwum Kryminologii” 2007-2008, t. XXIX-XXX, s. 601-616, https://doi.org/10.7420/AK2007-2008AU.

Płatek M., Prawnokarna ochrona praw kobiet [w:] L. Kondratiewa-Bryzik, W. Sokolewicz (red.), Prawa kobiet we współczesnym świecie, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011.

Płatek M., Prawo i jego interpretacja w świetle zbrodniczych działań „na korzyść społeczeństwa” oraz „higieny rasy” [w:] A. Rottenberg (red.), Postęp i higiena, Zachęta, Warszawa 2014.

Płatek M., Przestępstwo zgwałcenia w świetle prawa i z perspektywy osób poszkodowanych [w:] J. Piotrowska, A. Synakiewicz (red.), Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet problem gwałtu w Polsce, Heinrich Böll Stiftung, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2011.

Płatek M., Sytuacja osób homoseksualnych w prawie karnym [w:] R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski (red.), Orientacja seksualna i tożsamość płciowa, Instytut Wydawniczy Euro- Prawo, Warszawa 2009.

Płatek M., XX Międzynarodowe Seminarium Kryminologiczne Państw Bałtyckich, (sprawozdanie z konferencji), „Państwo i Prawo” 2008, nr 5, s. 139-141.

Płatek M., Zabójstwa na tle honoru. Problem wyznania czy dyskryminacji ze względu na płeć [w:] R. Wieruszewski, M. Wyrzykowski, L. Kondratiewa- Bryzik (red.), Prawne granice wolności sumienia i wyznania, Lex a Wolter Kluwer business, Warszawa 2012.

Popper K.R., Logika odkrycia naukowego, tłum. U. Niklas, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.

Rafter N.H. (red.), The Origins of Criminology. A Reader, Routledge, Milton Park 2009.

Rafter N.H., Heidensohn F., Introduction. The Development of Feminist Perspectives on Crime, Open University Press, Buckingham-Philadelphia 1995.

Rafter N.H., Partial Justice. Women in State Prisons, 1800-1935, Northeastern University Press, Boston, MA 1985.

Rafter N.H., Partial Justice. Women, Prisons and Social Control, Transaction Publishers, New Brunswick 1990.

Reinharz S., Experiental analysys. A contribution to feminist research [w:] G. Bowles, R. Dueslli- Klein (red.), Theories of Women’s Studies, Routledge & Kegan Paul, London-Boston 1983.

Renzetti C.M., Feminist Criminology, Routledge, Abingdon, Oxon 2013.

Smith D., Women’s perspectives of theory and method in feminist history, „Sociological Inquiry” 1974, nr 1.

Stanley L., Wise S., Breaking out Again. Feminist Ontology and Epistemology, Routledge, London-New York.

Stanley L., Wise S., Method, methodology and epistemology in feminist research praxis [w:] L. Stanley (red.), Feminist Praxis. Research, Theory and Epistemology in Feminist Sociology, Routledge, London-New York 1990.

Steinen G., Gdyby Freud był kobietą, tłum. B. Limanowska, „Res Publica Nowa” 1996, nr 12.

Sydie R.A., Natural Women, Cultured Men. A Feminist Perspective on Sociological Theory, Open University Press, Milton Keynes 1996.

Szasz T., The Myth of Mental Illness. Foundations of a Theory of Personal Conduct, Harper & Row, London 2010.

Ślęczka K., Feminizm. Ideologie i koncepcje społeczne współczesnego feminizmu, Wydawnictwo Książnica, Katowice 1999.

Taylor I., Walton P., Young J., The New Criminology. For a social theory of deviance, Routledge and Kegan Paul, London 1973.

Thuram L., The invention of Savage, Human Zooz, Musée du quai Branly, Paris 2012.

Topinard P., De la notion de race en anthropologie, „Revue d’Anthropologie” 1879, nr 2(2).

Tovino S.A., Imaging body structure and mapping brain function. A historical approach, „American Journal of Law and Medicine” 2007, nr 33.

Tyszkiewicz L., Kryminologia. Zarys systemu, Uniwersytet Śląski, Katowice 1983.

Tyszkiewicz L., O niektórych ogólnych problemach kryminologii i znaczeniu paradygmatu humanistycznego, „Archiwum Kryminologii” 2009, t. XXXI, s. 61-72, https://doi.org/10.7420/AK2009C.

Westkott M., Feminist criticism of the social sciences [w:] J. McCarl Nielsen (red.), Feminist Research Methods: Exemplary Readings in the Social Sciences, Westview Press, Boulder 1990.

Wittgenstein L., O pewności, tłum. B. Chwedeńczuk, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa 2014.

Wróblewski B., Penologja. Socjologja kar, tom I, Skład Główny w Księgarni Kazimierza Rutskiego, Wilno 1926.

Art. 11 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1231.) przyznaje autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego (w tym publikacji periodycznej) wydawcy, zaś do poszczególnych części mających samodzielne znaczenie - ich twórcom. Pomimo, że przeważnie na treść utworów zbiorowych składają się utwory wielu autorów, to inicjatorem ich powstanie jest wydawca, któremu ustawa przyznała autorskie prawa majątkowe do całości takiego utworu jako takiego, czyli prawo do decydowania o sposobach eksploatacji i otrzymywania wynagrodzenia. Do poszczególnych części utworu zbiorowego, poszczególnych utworów, prawo przysługuje ich twórcom, chyba że przeniosą je na wydawcę.

Na platformie udostępniane są poszczególne artykuły wraz z zestawem metadanych tylko jeżeli autorzy wyrazili zgodę na wykorzystanie utworu (publikacji naukowej) na tym polu eksploatacji. Dostrzegając korzyści społeczne, jakie daje otwarty bezpłatny dostęp do publikacji prawniczych, Instytut Nauk Prawnych PAN jako Wydawca czasopisma, korzystając z legitymacji ustawowej,  zadecydował o opublikowaniu całych woluminów periodyku.

Autorzy artykułów opublikowanych w czasopiśmie, zainteresowani udostępnieniem publikacji w sposób otwarty, proszeni są o kontakt z Wydawcą w sprawie zawarcia umowy licencyjnej.


Download data is not yet available.