Przestępstwo nielegalnego przekroczenia granicy w ujęciu historycznym, teoretycznym i praktycznym

Zgłoś artykuł


Słowa kluczowe

nielegalne przekraczanie granicy
illegal border crossing

Jak cytować

Klaus, W., & Woźniakowska-Fajst, D. (2015). Przestępstwo nielegalnego przekroczenia granicy w ujęciu historycznym, teoretycznym i praktycznym. Archiwum Kryminologii, (XXXVII), 191–222.


Historical analysis of the issue of illegal crossings of national borders shows that theinstruments of criminal law reactions are more characteristic for totalitarian countriesthan democratic ones. In the case of Poland, over the course of the last few decadesa substantial change has taken place in the goal of protecting borders. Until the endof the 1980s, attempting to prevent its own citizens from leaving was the priority,while now the border controls are concentrated on stopping citizens from third-worldcountries entering.The offence stipulated in article 264 paragraph 2 of the Criminal Code penalises anact involving perpetrators illegally crossing Polish borders and do so by using specifiedforms of actions in the form of deceit, violence, threats or in co-operation with otherpeople. Awareness of the perpetrator in relation to the eventual location of the bordermust be based on their knowledge in this field. Here it should refer to normalisedpatterns and the so-called good model citizen, who should possess knowledge bothrelated to cultural norms and to certain facts (e.g. the layout of Poland’s borders). Thismodel is well enough confirmed in the case of Polish citizens. But it is harder to applydirectly to foreigners, specifically those coming from another cultural background.Due to this, determining the guilt of foreigners when it comes to committing crimeson the territory of our country relies on checking and accounting for the concretepersonal facts of the perpetrator, specifically their level of familiarity with Polish legaland socio-cultural norms, while taking into consideration their education, nationalorigin, profession, etc. A lack of appropriate awareness about the perpetrator, resultingfrom a lack of proper knowledge and information, would be the same as making anerror about the factual or legal meaning of the act. The effect of such an error wouldbe an inability to assign intentional fault to the perpetrator for committing the givenact. From 1 July 2015, in agreement with article 28 paragraph 1 of the Criminal Code,a person who remains in justified error about the circumstances constituting thehallmarks of a criminal act, has not committed a crime at all.The authors of the article draw attention to the most commonly occurring forms ofactivities by perpetrators from article 264 paragraph 2 of the Criminal Code, namely theillegal crossing of borders in co-operation with other people. This co-operation must beunderstood as various forms of collaboration between various people while committinga crime, often fulfilling various roles in this procedure. There is little to dispute the factthat responsibility for this will be assumed by an appropriate accomplice, and thereforethe agreement of several people in relation to the shared committing of a crime. Toconclude, all parties must have awareness that other people will be participating incommitting the crime, and articulate their will (intention) in the joint action. A lack ofagreement in this sense would therefore exclude any collaboration.From a procedural point of view, for an illegal border crossing to qualify as a crime,and not a misdemeanour, the fact must be proven that the accused crossed the border “in co-operation with other people”. In the opinion of the article’s authors, withoutproof of such circumstances, one cannot talk about a crime being committed at all. Perusal of court records raises objections about how this provision is being used inpractice. In none of the analysed recorded situations did border controls attempt toprove the circumstances of co-operation as a reasonable premise for accepting a groupcrossing the border. In some cases, the issue seems questionable.It is clear that the Polish state, in the name of its own interests, tries to ensure theflow of migrants is legal and controlled. But doubt from the article’s authors inspiresmaking use of the instruments of criminal law to aid this goal. Punishments, whichmight be placed upon perpetrators of illegal border crossing crimes, do not play a rolein most cases. One cannot speak about retaliation (because it is not an act which wouldarouse any social emotions and demand retaliation), nor speak about the resocialisationof perpetrators (since it is hard to treat the fact of crossing a border as violatingfundamental social values, and moreover the perpetrator is a foreigner and it is not inthe interest of the Polish state to reintroduce them to society but to expel them fromthe republic’s territory). Finally, it seems fruitless to argue about the preventative roleof punishments, since this perfectly serves the administration’s reaction (in the formof the practice of using detention and expulsion from institutions as well as a ban fromentering Poland’s territory).The position that it is not necessary to launch criminal proceedings againstthose people smuggled across the border was expressed in the so-called Declarationfrom Doha accepted in 2015, issued as a summary of the 13th UN Congress. In itsverdicts, the EU Court of Justice draws attentions to how it is inappropriate to imposepunishments on illegally-residing third world citizens that deprive their freedom solelyon the grounds that they have stayed without a valid reason in the territory of that state,contravening orders to leave that territory in a specified timeframe.In relation to the above, it is the belief of the authors that a justified recommendationwould be to withdraw from the frequently-used article 264 paragraph 2 of the Criminal Code, so that proceedings can be conducted in cases related to the illegal crossing ofborders.


Becker H., Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009.

Bieniecki I., Przestępczość graniczna na polskim wybrzeżu w drugiej połowie XX wieku. Wybrane problemy, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, Słupsk 2012.

Bojarski M., [w:] L. Gardocki (red.), System Prawa Karnego. Tom 8. Przestępstwa przeciwko państwu i dobrom zbiorowym, Wydawnictwo C. H. Beck, Instytut Nauk Prawnych PAN, Warszawa 2013.

Dąbrowski P., Cudzoziemiec niepożądany w polskim prawie o cudzoziemcach, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2011.

Dekret Prezydenta z dnia 15 września 1948 r . o zmianie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 23 grudnia 1927 r. o granicach Państwa, Dz.U. 1948 Nr 47, poz. 348.

Dekret Rady Państwa z dnia 23 marca 1956 r. o ochronie granic państwowych, Dz.U. 1956 Nr 9, poz. 51 z późn. zm.

Dekret w przedmiocie niektórych zmian w Kodeksie Karnym i Ustawie Postępowania Karnego, Dz.U. 1918 Nr 20, poz. 57

Dekret w przedmiocie przywrócenia mocy obowiązującej części czwartej Kodeksu Karnego z r. 1903, Dz.Pr.P.P. 1919 Nr 1, poz. 81

Herzog A., Komentarz do art. 264 [w:] R. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2015.

Jachimowicz M., Nowe zasady odpowiedzialności za nielegalne przekroczenie granicy RP, „Prokuratura i Prawo” 2006, nr 5, s. 49-64.

Klaus W., Integracja-marginalizacja-kryminalizacja, czyli o przestępczości cudzoziemców w Polsce, „Archiwum Kryminologii” 2010, t. XXXII, 81-155,

Kodex kar głównych i poprawczych, Warszawa 1847.

Kossowska A., Crime in Poland in the Period of Rapid Social Change [w:] B. Szamota-Saeki, D. Wójcik (red.), Impact of Political, Economic and Social Change on Crime and its Image in Society, Zakład Kryminologii. Instytut Nauk Prawnych PAN, Polskie Towarzystwo Kryminologiczne im. prof. St. Batawii, Warszawa 1996.

Kossowska A., Zmiana społeczna a przestępczość – wzajemne związki, uwarunkowania, konsekwencje [w:] K. Buczkowski, B. Czarnecka-Dzialuk, W. Klaus, A. Kossowska, I. Rzeplińska, P. Wiktorska, D. Woźniakowska-Fajst, D. Wójcik, Społeczno-polityczne konteksty współczesnej przestępczości w Polsce, Wydawnictwo Akademickie Sedno, Warszawa 2013.

Laskowska K., Przestępczość związana z nielegalną imigracją w kontekście przemian zjawiska i prawa, „Białostockie Studia Prawnicze” 2011, nr 9, s. 242-260.

Marx G.T., Ironies of Social Control: Authorities as Contributors to Deviance through Escalation, Nonenforcement and Covert Facilitation, „Social Problems” 1981, t. 28, nr 3.

Michalska-Warias A., Komentarz do art. 264 [w:] M. Królikowski, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do artykułów 222-316, Warszawa 2013.

Perkowska M., Przestępczość graniczna cudzoziemców, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013.

Piskorski J., Odpowiedzialność karna cudzoziemców w Polsce, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2003.

Pływaczewski E., Sakowicz A., Komentarz do art. 264 [w:] A. Wąsek, R. Zawłocki (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz do artykułów 222-316. Tom II. Wyd. 4, Warszawa 2010.

Przepisy przechodnie do kodeksu karnego, Dz.U. z 7.08.1917, poz. nr 6.

Rozporządzenie (WE) nr 562/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. ustanawiające wspólnotowy kodeks zasad regulujących przepływ osób przez granice (kodeks graniczny Schengen), Dz. Urz. UE L 105 z 13.04.2006.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 kwietnia 1920 r. w przedmiocie tymczasowego uregulowania ruchu tranzytowego i sąsiedzkiego między Polską a Niemcami, Dz.U. 1920 Nr 30, poz. 176.

Ustawa karna z dnia 27 maja 1852 r. I. 117 dpp.: z uwzględnieniem wszelkich zmieniających ją ustaw austrjackich i polskich wraz z ustawą o umorzeniu zasądzenia, ust. o przedterminowem zwolnieniu, ust. o warunkowem zawieszeniu kary i najważniejszymi ustawami dodatkowemi, Lwów 1929.

Ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 roku o zmianie ustawy o Straży Granicznej oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. 2005 Nr 90, poz. 757.

Wiak K., Komentarz do art. 264 [w:] A. Grześkowiak, K. Wiak (red.), Kodeks karny. Komentarz. Wyd. 3, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2015.

Art. 11 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1231.) przyznaje autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego (w tym publikacji periodycznej) wydawcy, zaś do poszczególnych części mających samodzielne znaczenie - ich twórcom. Pomimo, że przeważnie na treść utworów zbiorowych składają się utwory wielu autorów, to inicjatorem ich powstanie jest wydawca, któremu ustawa przyznała autorskie prawa majątkowe do całości takiego utworu jako takiego, czyli prawo do decydowania o sposobach eksploatacji i otrzymywania wynagrodzenia. Do poszczególnych części utworu zbiorowego, poszczególnych utworów, prawo przysługuje ich twórcom, chyba że przeniosą je na wydawcę.

Na platformie udostępniane są poszczególne artykuły wraz z zestawem metadanych tylko jeżeli autorzy wyrazili zgodę na wykorzystanie utworu (publikacji naukowej) na tym polu eksploatacji. Dostrzegając korzyści społeczne, jakie daje otwarty bezpłatny dostęp do publikacji prawniczych, Instytut Nauk Prawnych PAN jako Wydawca czasopisma, korzystając z legitymacji ustawowej,  zadecydował o opublikowaniu całych woluminów periodyku.

Autorzy artykułów opublikowanych w czasopiśmie, zainteresowani udostępnieniem publikacji w sposób otwarty, proszeni są o kontakt z Wydawcą w sprawie zawarcia umowy licencyjnej.


Download data is not yet available.