„Studia Prawnicze” (ISSN: 0039-3312; eISSN: 2719-4302) to renomowane czasopismo naukowe, ukazujące się w Polsce od 1963 r. (do 2019 r. jako kwartalnik, od 2020 r. jako półrocznik). Czasopismo to jest nieprzerwanie wydawane przez Instytut Nauk Prawnych PAN. W „Studiach Prawniczych”, ze względu na możliwość publikacji obszernych objętościowo opracowań naukowych, autorzy i autorki artykułów mają szansę dokonania pogłębionej i wieloaspektowej analizy poruszanych zagadnień jurydycznych, z możliwością szerszego zaprezentowania poglądów doktryny prawniczej i orzecznictwa. Łamy czasopisma są otwarte dla całego naukowego środowiska prawniczego. Artykuły naukowe publikowane są w języku polskim oraz angielskim. Dążąc do upowszechniania za granicą artykułów ukazujących się w „Studiach Prawniczych”, zamieszczne są angielskie streszczenia artykułów w Central European Journal of Social and Humanities (CEJSH), Bibliotece Nauki i e-Bibliotece Prawniczej oraz artykuły wraz z zestawem metadanych w bazach Central and Eastern European Online Library (CEEOL) oraz Ebsco – Legal Source, Biblioteka Nauki. Czasopismo jest indeksowane w bazie referencyjnej ERIH PLUS. Pełne wersje artykułów, publikowanych w modelu Open Access. Czasopismo znajduje się w Wykazie czasopism naukowych i recenzowanych materiałów z konferencji międzynarodowych MEiN (aktualizacja z dnia 17 lipca 2023 r.) z przyznaną liczbą 40 pkt.
Art. 11 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1231.) przyznaje autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego (w tym publikacji periodycznej) wydawcy, zaś do poszczególnych części mających samodzielne znaczenie - ich twórcom. Pomimo, że przeważnie na treść utworów zbiorowych składają się utwory wielu autorów, to inicjatorem ich powstanie jest wydawca, któremu ustawa przyznała autorskie prawa majątkowe do całości takiego utworu jako takiego, czyli prawo do decydowania o sposobach eksploatacji i otrzymywania wynagrodzenia. Do poszczególnych części utworu zbiorowego, poszczególnych utworów, prawo przysługuje ich twórcom, chyba że przeniosą je na wydawcę. Na platformie udostępniane są poszczególne artykuły wraz z zestawem metadanych tylko jeżeli autorzy wyrazili zgodę na wykorzystanie utworu (publikacji naukowej) na tym polu eksploatacji. Dostrzegając korzyści społeczne, jakie daje otwarty bezpłatny dostęp do publikacji prawniczych, Instytut Nauk Prawnych PAN jako Wydawca czasopisma, korzystając z legitymacji ustawowej, zadecydował o opublikowaniu całych woluminów periodyku. Autorzy artykułów opublikowanych w czasopiśmie, zainteresowani udostępnieniem publikacji w sposób otwarty, proszeni są o kontakt z Wydawcą w sprawie zawarcia umowy licencyjnej.
Podział czasu w pieczy współdzielonej oraz brak jej prymatu nad innymi formami pieczy – uwagi na tle orzecznictwa Sądu Konstytucyjnego Republiki Czeskieji wybranych rozwiązań innych państw
W artykule podjęto jeden z aspektów problematyki pieczy współdzielonej. W rozważaniach skoncentrowano się na podziale czasu oraz pierwszeństwie pieczy współdzielonej (lub jego braku) przed innymi formami sprawowania pieczy nad dzieckiem. Inspiracją do podjęcia niniejszych rozważań był wyrok Sądu Konstytucyjnego Republiki Czeskiej z 5 lutego 2025 r., I. ÚS 2364/24, który może przyczynić się do lepszego zrozumienia istoty pieczy współdzielonej. W wyroku wskazano, że piecza współdzielona może, ale nie musi, przyjmować model „pół na pół”, nie jest to regułą stosowaną automatycznie w każdym przypadku. W czeskim prawie nie istnieje żaden przepis, który konstytuowałby „prawo do pieczy współdzielonej” – rozumiane jako ustawowo gwarantowane uprawnienie rodziców do sprawowania pieczy współdzielonej. Wyrok Sądu Konstytucyjnego Republiki Czeskiej z 5 lutego 2025 r. jest ważnym i potrzebnym głosem w dyskusji dotyczącej zasadności priorytetu pieczy współdzielonej. Wnioski płynące z uzasadnienia wyroku mogą być pomocne z punktu widzenia polskiego prawa, ponieważ trwają zaawanasowane prace legislacyjne nad wprowadzeniem przepisów regulujących pieczę współdzieloną.
Prawa autorskie (c) 2026 http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Transparentność procesu Powszechnego Przeglądu Okresowego Rady Praw Człowieka ONZ – polska praktyka w świetle prawa międzynarodowego i krajowego
W artykule przeanalizowano znaczenie przejrzystości Powszechnego Przeglądu Okresowego Organizacji Narodów Zjednoczonych w świetle prawa międzynarodowego oraz praktyki Polski. Wskazano, że skuteczność tego mechanizmu oceny przestrzegania praw człowieka zależy od jawności całego procesu. Brak krajowego obowiązku publicznego udostępniania raportów i rekomendacji prowadzi do powstania luki osłabiającej jego oddziaływanie. W przeciwieństwie do systemu organów traktatowych, w którym konwencje wprost nakazują upowszechnianie dokumentów, przegląd okresowy nie przewiduje takiego obowiązku. W Polsce ograniczona komunikacja władz i niepełne archiwum raportów sprawiają, że proces ten jest mało widoczny dla opinii publicznej. Media podejmują temat sporadycznie, dlatego główną rolę informacyjną i kontrolną pełnią organizacje społeczne. W artykule sformułowano tezę, że brak przejrzystości osłabia presję społeczną i zmniejsza potencjał przeglądu jako narzędzia rozliczania działań państwa i impulsu do reform.
Powszechny Przegląd Okresowy Organizacji Narodów Zjednoczonych
przejrzystość mechanizmów praw człowieka
Prawa autorskie (c) 2025 http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Public interest as a concept that determines the scope of property rights protection – case – law of the European Court of Human Rights on austerity measures [Interes publiczny jako koncepcja determinująca zakres ochrony praw własności – na przykładzie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawach dotyczących działań oszczędnościowych]
W czasach systemowych transformacji politycznych i gospodarczych, kryzysów i pandemii, władze publiczne, wdrażając różnego rodzaju polityki, mają tendencję do przedkładania „interesu publicznego” nad potencjalne interesy jednostki. W europejskim obszarze prawnym ograniczenie praw i wolności podlega ograniczeniom wynikającym z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zakres, w jakim państwa mogą powoływać się na interes publiczny w celu wdrażania określonych polityk społecznych i gospodarczych, był wielokrotnie badany przez ETPC, ale szczególną uwagę należy zwrócić na środki oszczędnościowe – politykę rządową mającą na celu redukcję deficytu budżetowego w okresach trudności gospodarczych. Artykuł analizuje, jak Trybunał rozpatrywał poszczególne skargi wynikające z działań oszczędnościowych i stwierdza, że w tych sprawach Trybunał po raz pierwszy zdefiniował „interes publiczny” wyłącznie z perspektywy interesów ekonomicznych pozwanych rządów. Chociaż wniosek ten może wydawać się pesymistyczny z punktu widzenia praw człowieka, niewątpliwie odzwierciedla on potrzebę wprowadzenia określonych polityk rządowych. Jest on ściśle powiązany z pierwotną koncepcją prawa własności zawartą w Konwencji, czyli “społeczną koncepcją własności”, która umożliwia realizację polityk społecznych w interesie ogólnym. Artykuł podkreśla, że decyzje Trybunału wymagają bardziej przekonującego uzasadnienia poprzez odwołanie do koncepcji własności przyjętej w Konwencji.
Evolving Property Rights in Kosova [Ewolucja praw własności w Kosowie]
W lipcu 2010 r. Parlament Europejski przyjął rezolucję w sprawie integracji europejskiej Kosowa. Stało się to po zakończeniu ważnego międzynarodowego projektu liberalnego budowania pokoju i państwowości po zimnej wojnie, w którym kluczowe znaczenie miało stworzenie postkomunistycznego, postkonfliktowego systemu prawa własności. Prywatna własność była postrzegana jako kluczowy element wieloetnicznej demokracji liberalnej z gwarantowanymi prawami człowieka i gospodarką rynkową. Podczas gdy większość „prywatnej” własności w postaci mieszkań, ziemi i dóbr materia lnych istniała już w Kosowie, uwaga społeczności międzynarodowej skupiła się głównie na prywatyzacji dużych przedsiębiorstw społecznych, restytucji mieszkań i praw własności osób przesiedlonych, a następnie na rozwiązywaniu (lub nie) kilku odrębnych problemów związanych z prawami własności w Kosowie. Utworzono nowe ramy instytucjonalne i mechanizmy rozwiązywania problemów własnościowych, równolegle z sądami i zamiast nich. Środki te i ich rezultaty nie zostały szczegółowo omówione. W związku z tym niniejszy artykuł ma na celu naświetlić aspekty niedawnego ustanowienia prywatnych systemów własności w Kosowie, a także różnorodność rodzajów własności, jakie się wówczas pojawiły, prześledzenie powiązań między nimi i wskazanie niektórych nierozwiązanych jeszcze kwestii.
Granice ochrony tajemnicy zawodowej przedstawicieli prawniczych zawodów zaufania publicznego przy raportowaniu schematów podatkowych w świetle standardu konstytucyjnego i europejskiego
Raportowanie schematów podatkowych i prawo do tajemnicy zawodowej było przedmiotem wyroków TS z 8 grudnia 2022 r. i z 29 lipca 2024 r., które w ramach wykładni dyrektywy Rady (UE) 2018/822 doprecyzowały, jakie zawody mogą zastąpić obowiązek raportowania schematu podatkowego obowiązkiem powiadomienia innych podmiotów o konieczności jego zgłoszenia. W związku z tym minister finansów wydał interpretację ogólną dotyczącą „prawnie chronionej tajemnicy zawodowej” promotora i wspomagającego w kontekście przepisów o schematach podatkowych, mającą ujednolicić praktykę organów do czasu dostosowania prawa krajowego do unijnego. Choć dokument ten zawiera cenne wskazówki, to nie ma charakteru normatywnego, a jedynie stanowi urzędową wykładnię prawa. W konsekwencji adwokaci, radcy prawni, notariusze i doradcy podatkowi niezależnie od obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej są nadal zobowiązani do raportowania schematów na gruncie rozdziału 11a działu III Ordynacji podatkowej, co rodzi pytania o skuteczność interpretacji w ochronie tajemnicy zawodowej.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Geneza i znaczenie art. 7 rozporządzenia Rzym II
W artykule przedstawiono analizę genezy art. 7 rozporządzenia Rzym II jako szczególnej normy kolizyjnej wskazującej prawo właściwe dla szkód w środowisku naturalnym. Wskazano, że istnieje wiele przyczyn dodania do unijnego rozporządzenia, unifikującego kolizyjne prawo deliktowe, przepisu poświęconego szkodom środowiskowym. O wprowadzaniu oraz jego treści zadecydowały polityka środowiska Unii Europejskiej, postulaty doktryny oraz dorobek orzeczniczy Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Ponadto w artykule poddano ocenie znaczenie art. 7 Rzym II dla obrotu prawnego oraz ochrony dobra, którym jest środowisko naturalne. Co więcej, przykład art. 7 Rzym II doskonale ilustruje wpływ prawa UE na prawo polskie (prywatne międzynarodowe).
Mediacja w sporach dotyczących prawa medycznego i bioetyki w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Aspekty prawne i systemowe
W artykule przedstawiono zagadnienie mediacji w sporach dotyczących prawa medycznego i bioetyki w Stanach Zjednoczonych, ze szczególnym uwzględnieniem modelu pensylwańskiego. Przeanalizowano mechanizmy prawno-instytucjonalne, tzn. przywilej poufności mediacji, fundusz MCARE, obligatoryjne konferencje ugodowe i programy pre-suit, które sprzyjają szybkiemu, polubownemu zakończeniu sporów dotyczących świadomej zgody, błędów medycznych i badań klinicznych. Ustalono, że do głównych barier korzystania z mediacji należą rozproszone regulacje, brak jednolitej certyfikacji mediatorów oraz niska kultura ugód. W artykule zaproponowano ukształtowanie pakietu UMA-plus, na który składałyby się: ogólnokrajowy standard poufności, wzmocniona ochrona przeprosin oraz zachęty dla podmiotów leczniczych.
mediacja w sporach klinicznych i bioetycznych
O konieczności uwzględniania obcego prawa prywatnego przy stosowaniu prawa podatkowego
W artykule zaprezentowano całościowe spojrzenie na systemowe relacje między prawem podatkowym, prawem prywatnym międzynarodowym oraz prawem prywatnym, także zagranicznym. Głównym celem opracowania jest wykazanie konieczności uwzględniania obcego prawa prywatnego przy stosowaniu prawa podatkowego. Ponadto przyjrzano się temu, jak w świetle obowiązujących przepisów administracja podatkowa realizuje ten obowiązek. Analiza sposobu, w jaki polskie organy podatkowe radzą sobie z coraz bardziej złożonymi sprawami z elementami międzynarodowymi, ujawnia niedostatki w uwzględnianiu obcego prawa prywatnego. Prawo to może być wskazane przez ustawę – Prawo prywatne międzynarodowe, rozporządzenie unijne lub umowy międzynarodowe. W artykule syntetycznie omówiono mechanizmy prawa prywatnego międzynarodowego, ze szczególnym uwzględnieniem kluczowych instytucji istotnych dla praktyki podatkowej. Przeanalizowano również, w jaki sposób niektóre przepisy podatkowe – takie jak dotyczące podatku od czynności cywilnoprawnych, VAT oraz podatków dochodowych (w tym cen transferowych) – wymagają uwzględnienia obcego prawa prywatnego. Artykuł podejmuje też problematykę obowiązku stosowania przez organy podatkowe prawa obcego zgodnie z regułami kolizyjnymi, dostępnych narzędzi proceduralnych służących temu celowi, specyfiki postępowania dowodowego w sprawach z elementem obcym oraz roli sądów powszechnych w wyjaśnianiu treści czynności prawnych z elementem obcym. Końcowo zasygnalizowano rolę sądów administracyjnych w kontroli zaniechań organów podatkowych w zakresie uwzględniania prawa obcego.
Nuisance Law and Human Rights: Brigding the Gap Between Article 8 and Article 1 of Protocol No. 1 to the European Convention on Human Rights [Prawo immisji a prawa człowieka: niwelowanie rozbieżności między artykułem 8 a artykułem 1 Protokołu nr 1 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka]
Europejski Trybunał Praw Człowieka zazwyczaj rozpatruje roszczenia dotyczące uciążliwości, takie jak te dotyczące hałasu lub zanieczyszczenia, na podstawie artykułu 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, który chroni między innymi prawo do posiadania własnego domu. Z drugiej strony, roszczenia takie są generalnie wyłączone z zakresu ochrony własności na mocy artykułu 1 Protokołu nr 1. Niniejszy artykuł kwestionuje to podejście, argumentując, że wynika ono z wąskiej interpretacji własności i pozostawia luki w ochronie. Te dwa przepisy mogą się wzajemnie uzupełniać i zapewniać bardziej kompleksową ochronę interesów, które na nią zasługują. Artykuł kończy się propozycją dwuwymiarowego podejścia, w którym uciążliwości są analizowane w kontekście obu przepisów.
Collective Property in Italy: A Story of Resilience and Rebirth. [Własność zbiorowa we Włoszech: historia odporności i odrodzenia]
Koncepcja własności zbiorowej w prawie włoskim uległa znaczącym zmianom, odzwierciedlając szersze przemiany społeczno-polityczne i prawne. Od marginalizacji w ramach indywidualistycznego paradygmatu własności prywatnej – przyjętego przez kodyfikację po zjednoczeniu – po współczesny renesans jako model zrównoważonej własności, własność zbiorowa stanowi prężną instytucję, która budzi nowe zainteresowanie w obliczu współczesnych wyzwań środowiskowych. Niniejszy artykuł analizuje historyczną trajektorię własności zbiorowej, jej prawne uznanie oraz potencjalną rolę w promowaniu nowego paradygmatu własności, zgodnego ze zrównoważonym rozwojem i solidarnością. Ostatnie zmiany legislacyjne i debaty naukowe wskazują na rosnące zainteresowanie własnością zbiorową jako sposobem na pogodzenie praw własności z imperatywami ekologicznymi, pozycjonując ją jako realną alternatywę dla klasycznej, liberalnej koncepcji własności prywatnej.
Squatting in Spain: the tension between the right to private property and the right to housing [Squatting w Hiszpanii: napięcie między prawem do własności prywatnej a prawem do mieszkania]
Niniejszy artykuł analizuje praktykę squattingu w nieruchomościach mieszkalnych w Hiszpanii, która wynika z braku polityki publicznej i prowadzi do różnego rodzaju problemów, zarówno dla właścicieli domów, jak i wspólnot mieszkaniowych. Podejście do tego problemu na poziomie legislacyjnym, sądowym i społecznym jest zróżnicowane i często rozbieżne w zależności od tego, czy środki mają na celu ochronę interesów właścicieli domów, czy też squattersów. Z tego powodu prawo do własności prywatnej i środki zaradcze dostępne dla właścicieli domów z jednej strony, a implikacje prawa do mieszkania z drugiej strony, są krótko analizowane w oparciu o stosowne orzecznictwo, przepisy i literaturę prawniczą w tym zakresie. W artykule stwierdzono, że władze publiczne delegowały swój obowiązek zapewnienia mieszkań w przystępnej cenie właścicielom domów.
Ściganie zbrodni międzynarodowych – uwagi dotyczące konieczności wprowadzenia zmian w polskim prawie karnym
W artykule zaprezentowano wyniki badań mających za przedmiot odpowiedź na pytanie, czy polskie prawo karne jest ukształtowane w sposób umożliwiający prowadzenie skutecznych, czyli pozwalających na oskarżenie konkretnych osób i wydanie wobec nich wyroków, postępowań karnych w sprawie zbrodni międzynarodowych, do których ścigania jest zobowiązana Polska. Wnioski z badań wskazują, że tak nie jest. Regulacje dotyczące definicji zbrodni międzynarodowych i zasad wykonywania jurysdykcji wobec nich są niewystarczające. W pierwszej części artykułu wyjaśniono, że ściganie zbrodni międzynarodowych stanowi zobowiązanie międzynarodowoprawne Rzeczypospolitej i brak podejmowania działań na rzecz wykonania tego obowiązku wiąże się z odpowiedzialnością w prawie międzynarodowym. W drugiej skupiono się na zasygnalizowaniu braku penalizacji danych zbrodni międzynarodowych w polskim k.k. albo rozbieżności pomiędzy definicjami zbrodni międzynarodowych w prawie międzynarodowym a tymi przyjętymi w polskim k.k. W trzeciej części przeanalizowano kwestie dopuszczalności wykonywania jurysdykcji przez sądy polskie nad zbrodniami międzynarodowymi popełnionymi poza terytorium państwa polskiego. Artykuł wieńczą konkluzje, w których podkreślono, że brak realizacji przez Polskę zobowiązań międzynarodowych prowadzi nie tylko do „strukturalnej bezkarności”, lecz także do niezrealizowania celów stojących przed wymiarem sprawiedliwości w sprawach karnych. [The article presents the results of research aimed at examining whether Polish criminal law is shaped in a way that allows for conducting effective, i.e. allowing for the indictment of specific persons and the issuance of sentences against them, criminal proceedings in the case of international crimes, which Poland is obliged to prosecute. The conclusions from the research indicate that this is not the case. The regulations concerning the definition of international crimes and the principles of exercising jurisdiction over them are insufficient. Not only is the prosecution of international crimes an international law obligation of the Republic of Poland, as explained in the first part of the article, but the lack of action to fulfil this obligation also carries international legal responsibility. Not only does the second part focus on signalling the lack of penalization of certain international crimes in the Polish Penal Code, but it also highlights discrepancies between the definitions of international crimes in international law and those adopted in the Polish Penal Code. Finally, the third part analyzes the issues of the admissibility of exercising jurisdiction by Polish courts over international crimes committed outside the territory of the Polish state. The article ends with conclusions that emphasize that Poland’s failure to implement its international obligations leads not only to „structural impunity” but also to the failure to achieve the goals of the criminal justice system.]
implementacja zobowiązań międzynarodowych
mplementation of international obligations
Prawa autorskie (c) 2024 http://creativecommons.org/licenses/by/4.0
Prepare me softly - European integration in the energy sector
The article applies theoretical insights on the role of soft law in the EU legal system to the evolution of the Union’s energy policy. The relationship between soft law and hard law remains a topic of scholarly debate, particularly in efforts to establish its precise role within the EU legal system. We identify and examine the key characteristics of soft law in the EU’s energy policy. By juxtaposing the qualities of soft law with the evolution of the EU’s energy sector, the article determines which features of soft law are particularly relevant to this domain. It highlights key aspects of the interplay between soft law and hard law, demonstrating how the former can serve as a precursor to the adoption of binding legislation. [Niniejszy artykuł ma na celu zastosowanie teoretycznych rozważań na temat roli prawa miękkiego w systemie prawnym UE do ewolucji unijnej polityki energetycznej. Relacja między prawem miękkim a wiążącymi przepisami prawnymi pozostaje tematem debaty naukowej, w szczególności w celu ustalenia roli prawa miękkiego w porządku prawnym UE. W artykule zidentyfikowano kluczowe cechy prawa miękkiego w polityce energetycznej UE. Poprzez zestawienie cech prawa miękkiego z ewolucją polityki energetycznej UE, artykuł ma na celu określenie, które cechy prawa miękkiego są szczególnie istotne dla tego sektora. Podkreślono w nim kluczowe aspekty relacji między miękkim i “twardym” prawem, wskazując, w jaki sposób pierwsze z nich może służyć jako podstawa do późniejszego przyjęcia wiążących przepisów prawnych.]
Addressing human trafficking in the digital era: Amendments to the EU anti-trafficking directive
This article examines the European Union’s legal response to the technological dimensions of the evolving crime of human trafficking, focusing on the digitalisation-related amendments to Directive 2011/36/EU on preventing and combating trafficking in human beings and protecting its victims. It explores the factors driving the technological expansion of this crime and the legislative changes introduced in response, while emphasizing the importance of addressing the demand-driven nature of trafficking as a key preventive measure. The paper aims to demonstrate how the European Union, as a law-based community, is responding to the challenges posed by the digitalisation of this crime by amending its key legal framework against human trafficking. [Przedstawiony artykuł stanowi analizę reakcji prawnej Unii Europejskiej na technologiczną ewolucję przestępstwa handlu ludźmi, koncentrując się na zmianach związanych z digitalizacją w dyrektywie 2011/36/UE w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi i zwalczania tego procederu oraz ochrony ofiar. Artykuł bada czynniki napędzające technologiczny rozwój tego przestępstwa oraz wprowadzone w odpowiedzi zmiany legislacyjne, podkreślając znaczenie zwalczania popytu na usługi ofiar jako kluczowego środka prewencyjnego. Celem artykułu jest ukazanie, że Unia Europejska jako wspólnota oparta na prawie reaguje na wyzwania związane z cyfryzacją tego przestępstwa poprzez zmianę kluczowego, w walce z handlem ludźmi, aktu prawnego.]
dyrektywa w sprawie zapobiegania handlowi ludźmi
20-lecie współpracy sądowej w sprawach karnych w UE z perspektywy polskich organów sądowych – wybrane zagadnienia
Współpraca sądowa w sprawach karnych w UE jest rozwijana intensywnie od 20 lat, z wykorzystaniem sposobów współdziałania opartych na zasadach wzajemnego uznawania orzeczeń i wzajemnego zaufania oraz bezpośrednich kontaktów pomiędzy organami sądowymi państw członkowskich. Rozwój współpracy – już przy wykorzystaniu pierwszego z instrumentów: europejskiego nakazu aresztowania – w praktyce ujawnił, że pomiędzy państwami członkowskimi nadal istnieją różnice dotyczące gwarancji przestrzegania praw podstawowych, podejścia do zasady proporcjonalności czy poziomu uregulowania praw procesowych w postępowaniu karnym. Wspomniane różnice osłabiają efektywność wykonywania wniosków o pomoc prawną i wymagają dalszych prac wspomagających wzajemne zaufanie. [Judicial cooperation in criminal matters in the EU has been developing intensively for 20 years, taking advantage of the benefits of adopting the principle of mutual recognition of judgments and mutual trust, and, moreover, direct contacts between judicial authorities. The development of cooperation – already with the use of the first of the instruments: the European arrest warrant – has revealed in practice that differences remain between Member States regarding guarantees of respect for fundamental rights, approaches to the principle of proportionality or the level of regulation of procedural rights in criminal proceedings. These differences undermine the effectiveness of the execution of legal assistance requests and require further work to support mutual trust.]
Prawo patentowe a nowe technologie – w dwudziestoleciu polskiego członkostwa w UE. Czy coś się zmienia? Czy coś zmienić się powinno?
Artykuł poświęcony jest wpływowi, jaki wywiera postęp techniczny, a zwłaszcza pojawianie się takich technologii, które otwierają przed ludźmi nowe obszary i formy aktywności, na model ochrony patentowej, jego reguły i zasady. Zarówno te zmiany, jak i towarzyszące im kontrowersje, przedstawiono w świetle dwóch konkurujących ze sobą koncepcji i wynikających z nich założeń co do roli i funkcji ochrony patentowej w systemie prawnym i społecznym. W myśl jednej z nich ochrona patentowa jest instrumentem służącym realizacji celów dyktowanych interesem publicznym; w myśl drugiej – ochrona patentowa jest celem, a jego osiągnięcie wywołuje skutki zgodne z interesem publicznym. Analiza aktów prawa patentowego, decyzji organów patentowych, orzecznictwa, a także wypowiedzi przedstawicieli doktryny uzasadnia wniosek, iż znajdują w nich odzwierciedlenie obie te - istotnie różniące się – koncepcje. Stan taki utrudnia nie tylko stosowanie obowiązującego prawa w odniesieniu do znanych już rodzajów technologii, ograniczając możliwość i efektywność powoływania się na celowościową i funkcjonalną wykładnię przepisów, ale także czyni niemożliwym przygotowanie prawa patentowego na pojawienie się technologii z nieznanych nam jeszcze obszarów. Dlatego wysoce pożądane wydaje się ponowne przemyślenie roli ochrony patentowej, a następnie weryfikacja istniejącego modelu przez pryzmat jego zgodności z ustaleniami co do celu tej ochrony i jej funkcji. [The focus of this article is on the impact of technological progress – particularly the emergence of technologies that unlock new areas and forms of activity for people – on the model of patent protection, its rules and principles. These latest developments and the controversy surrounding them are presented in the context of two rival concepts and the assumptions arising from them as to the role and functions of patent protection in the legal and social system. According to one, patent protection is an instrument for carrying out objectives dictated by the public interest; according to the other, patent protection is an end in itself, and its results align with the public interest. An analysis of patent law documents, decisions of patent authorities, case law and the work of scholars justifies the conclusion that these two – significantly different – concepts are reflected therein. Such a situation not only hinders the application of existing law to known types of technology, especially invoking purposive and functional interpretations of the law, but also makes it impossible to prepare patent law for the emergence of future technologies in as yet unknown areas. It therefore seems highly desirable to rethink the role of patent protection and then review the existing model in terms of its compatibility with findings on the purpose of this protection and its function now and in the future.]
Polskie sprawy przed Sądem Unii Europejskiej
Tekst przedstawia udział polskich podmiotów w sprawach rozpatrywanych przez Sąd Unii Europejskiej. Przedstawiona została analiza ilościowa i jakościowa polskiej obecności – po pierwsze, przez przedstawienie spraw, w których językiem postępowania był język polski, po drugie, przez zbadanie charakteru spraw najczęściej wnoszonych przez polskie podmioty. Wreszcie wskazano sprawy, jakimi Polska się wyróżniła, doprowadzając czy to doprecyzowania pewnych rozwiązań proceduralnych przed Sądem UE (takich jak zasada niezależności pełnomocnika procesowego), czy do zmiany interpretacji przepisów prawa materialnego UE (nowa wykładnia zasady solidarności energetycznej).
Poland’s membership in the European Union
Poland’s presence before the Court of the EU
Polska w podręcznikach o Unii Europejskiej – rozważania o testowaniu unijnych ram traktatowych
Artykuł ma formę eseju, którego celem jest przedstawienie ogólnej charakterystyki wybranych, z natury rzeczy, tendencji i wydarzeń, które związane są z podejmowanymi działaniami (lub zaniechaniami) przez Polskę w czasie 20-letniego członkostwa w Unii Europejskiej, a zapisanych w podręcznikach dotyczących Unii i jej prawa. Polska wpierw uwieczniona została jako przykład państwa z wysoką świadomością natury integracji, które aktywnie włączyło się w ten proces i które, choć z potknięciami, wykonywało zobowiązania traktatowe. Jednak znacznie częściej Polska pojawia się w podręcznikach w kontekście wydarzeń precedensowych w historii integracji, występując jako torująca procesy systemowego łamania praworządności, a w efekcie pierwszego państwa, wobec którego otwarta została miękka procedura w sprawie kontroli i ochrony praworządności (2016) oraz uruchomiona po raz pierwszy w historii UE (2017), procedura z artykułu 7 ust. 1 TUE. Tytułowe wejście do podręczników jest rozumiane jako różnego rodzaju działania, zaniechania i wydarzenia, związane z funkcjonowaniem Polski w strukturach integracyjnych w latach 2004 – 2024, które spowodowały zmiany w rozumieniu określonych instytucji i procedur traktatowych poprzez ich doprecyzowanie lub zupełnie nowe zdefiniowanie. [The article takes the form of an essay. Its aim is to present a general characteristic of selected, naturally, trends and events related to actions (or omissions) undertaken by Poland during its 20-year membership in the European Union, and recorded in textbooks on the Union and its law. Poland was first immortalized as an example of a country with a high awareness of the nature of integration, which actively participated in this process and which, although with some mistakes, fulfilled its treaty obligations. However, Poland appears much more often in the title textbooks in the context of precedent-setting events in the history of integration, acting as a pioneer of the processes of systemic violation of the rule of law, the first country against which a soft procedure was opened for the control and protection of the rule of law (January 2016) and the procedure of the mechanism of Article 7 paragraph 1 of the TEU, launched for the first time in the history of the EU in December 2017. The titular entry into the textbooks is understood as various types of actions, omissions and events related to Poland’s functioning in the integration structures in the years 2004–2024, and which caused changes in the understanding of specific institutions and treaty procedures, the development of new ones or a clarification or a completely new definition of general principles, procedures, mechanisms or practices.]
Kilka refleksji o wpływie unijnego prawa na polskie prawo spółek
W artykule wskazano wybrane skutki przystąpienia Polski do UE w obszarze prawa spółek. Wyjaśniono proces potwierdzenia legitymacji spółki do transgranicznego przeniesienia siedziby na obszarze UE (EOG) na drodze traktatowej, orzeczniczej Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz prawodawczej. Wykazano, że obecnie uprawnienie polskiej spółki do przeniesienia jedynie siedziby jej statutowej (a nie jednocześnie zarządu czy głównego miejsca prowadzenia przez nią działalności gospodarczej) do innego państwa członkowskiego bez utraty podmiotowości prawnej w świetle przepisów kodeksu spółek handlowych stanowiących transpozycję dyrektywy 2019/2121, nie powinien budzi wątpliwość. Ponadto, odnosząc się do przyszłych kierunków rozwoju prawa spółek w niniejszym opracowaniu wskazano na zagadnienie równowagi płci wśród członków organów spółek giełdowych, uregulowane w dyrektywie 2022/2381. Analizując poszczególne konstrukcje prawne zawarte w tej dyrektywie i odwołując się do wewnętrznych regulacji prawnych w tym zakresie obowiązujących w niektórych państwach członkowskich wykazano ich kompromisowy charakter. [The article identifies a number effects from Poland’s accession to the EU in the area of company law. It explains the process of confirming a company’s legitimacy for cross-border transfer of its registered office within the EU (EEA) through treaties, the case law of the Court of Justice of the European Union and, finally, the legislature. It demonstrates that currently the right of a Polish company to transfer only its registered office (and not its management board or principal place of business) to another Member State without losing its legal personality under the Commercial Companies Code, transposing Directive 2019/2121, should not raise doubts. Furthermore, referring to the future directions of company law development, this study highlights the issue of gender balance among members of the governing bodies of listed companies, regulated in Directive 2022/2381. The compromissary nature of the individual legal structures in this directive is demonstrated by the relevant internal legal regulations in force in some Member States.]
transgraniczne przeniesienie siedziby spółki
wykładnia zgodna prawa krajowego z prawem Unii
cross-border transfer of the company’s registered office
interpretation of national legislation in a manner consistent with EU law
O obowiązku prounijnej wykładni krajowego prawa ochrony konkurencji. Czy materialne prawo krajowe jest (jeszcze) potrzebne?
W artykule przedstawiono stosowanie unijnego i krajowego prawa konkurencji po wejściu RP do Wspólnoty/Unii Europejskiej. Artykuł prezentuje argumentację prawną i aksjologiczną dla obowiązku wykładni zgodnej wobec przepisów krajowych o ochronie konkurencji stosowanych nie tylko łącznie z prawem UE, ale również – wobec przepisów krajowych stosowanych samodzielnie. Publikacja zawiera tezę, że utrzymywanie odrębnych formalnie zasad dla praktyk ograniczających konkurencję na poziomie krajowym i unijnym, po okresie intensywnego stosowania w trybie równoległym oraz zasadniczej konwergencji, straciło lub wkrótce straci rację bytu. [The article paints a picture of EU and national competition law being applied since Poland’s accession to the Community/European Union. As a matter of principle, the article presents legal and axiological arguments for the obligation of the pro-EU interpretation of national law applicable either jointly or independently of the EU competition rules. It proceeds to conclude that the maintenance of formally separate competition rules at the national and EU levels, after a period of intensive parallel application and fundamental convergence, has lost or will soon lose its raison d’être.]
parallel application of the competition law
Akcesja do UE a jakość rządzenia w Polsce
Narodowy Program Przygotowania do Członkostwa
Polskie doświadczenia z okresu negocjacji akcesyjnych w dziedzinie instytucjonalnej i ich znaczenie dla państw obecnie aspirujących do członkostwa w UE
Artykuł dotyczy doświadczeń z okresu „dużego” rozszerzenia UE, które objęło również Polskę, odnoszących się do włączenia ówczesnych 12 państw kandydujących do systemu instytucjonalnego WE/UE. Ograniczono przy tym zakres analizy do tych doświadczeniach, które zachowały aktualność i mogą mieć znaczenie obecnie dla negocjacji akcesyjnych z grupą państw aspirujących do członkostwa. Do takich doświadczeń zaliczono: regułę aktywnej partycypacji w debacie nad reformami instytucjonalnymi UE, regułę „demograficzną”, regułę egalitarnej rotacji, regułę uprzywilejowania nowego państwa członkowskiego, regułę elastyczności i zachowania równowagi między małymi, średnimi i dużymi państwami członkowskimi oraz regułę praworządności, czyli wymóg ścisłego spełnienia pierwszego kryterium kopenhaskiego. [The article concerns the experiences of the period of “large” enlargement of the EU, which also included Poland, referring to the inclusion of the then 12 candidate countries into the EC/EU institutional system. At the same time, the scope of the analysis has been limited to those experiences that have remained relevant and may now be interesting for accession negotiations with a group of countries aspiring to membership. Such experiences include: the principle of active participation in the debate on the EU’s institutional reforms, the “demographic” rule, the principle of egalitarian rotation, the principle of favouring the new Member State, the principle of flexibility and maintaining balance between small, medium-sized and large Member States, and the rule of law, i.e. the requirement of strict compliance with the first Copenhagen criterion.]
Władztwo nad drogami wewnętrznymi stanowiącymi własność gminy: imperium czy dominium?
Artykuł podejmuje zagadnienie różnicy w charakterze prawnym władztwa nad drogami wewnętrznymi w zależności od tego, czy należą one do podmiotów publicznoprawnych, zwłaszcza gminy, czy podmiotów prywatnoprawnych. Wskazuje on, że pomimo koincydencji silnej regulacji administracyjnoprawnej dróg wewnętrznych w ogóle i szczególnego charakteru mienia gminnego władztwo gminy nad własnymi drogami wewnętrznymi ma zasadniczo charakter dominialny – choć o ograniczonej swobodzie dysponowania nimi. Podjęte rozważania prowadzą do wniosku o potrzebie eliminacji sztucznego dualizmu publicznych dróg gminnych i ogólnodostępnych dróg wewnętrznych należących do gminy, co mogłoby nastąpić poprzez wyróżnienie dodatkowej kategorii dróg publicznych w postaci „dróg pomocniczych”. [The article addresses the difference in the legal nature of control over non-public roads (‘internal roads’) depending on whether they belong to public law entities, especially communes, or private law entities. It points out that despite the coincidence of the strong legal administrative regulation of non-public roads in general and the special nature of commune property, the commune’s control over its non-public roads can essentially be characterised as dominium – albeit with limited freedom to dispose of them. It can be concluded that there is a need to eliminate the artificial dualism of public commune roads and generally accessible non-public roads belonging to communes, which could be achieved by distinguishing an additional category of public roads, i.e. ‘ancillary roads’.]
Administracja oparta na wiedzy – problemy prawne
W artykule przeprowadzono analizę głównie polskiej i europejskiej myśli administracyjnoprawnej w celu rekonstrukcji pojęć administracji opartej na wiedzy oraz eksperta. Przenalizowane zostały przykłady „ekspertów” i ich rola w procesach decyzyjnych administracji publicznej. W tym zakresie analiza w szczególności koncentruje się na kwestii racjonalności jako elementu demokratycznego mandatu do sprawowania władzy. Administracja publiczna, m.in. z uwagi na postęp techniczny i cywilizacyjny, nie ma monopolu na wiedzę, musi wykazywać słuszność podejmowanych działań. W tym celu z jednej strony potrzebne staje się korzystanie z zewnętrznych niezależnych ekspertyz, a z drugiej bieżące przetwarzanie i ponowne wykorzystanie danych, które już posiada i odpowiednie zarządzenie tą wiedzą. We wnioskach artykułu przedstawiono postulaty de lege ferenda. [The article analyses mainly Polish and European administrative law publications in order to reconstruct the terms ‘knowledge-based administration’ and ‘expert’. It has carried over examples of ‘experts’ and their role in the decision-making process of public administrators. In this regard, the analysis particularly focusses on the issue of reasonability as an element of the democratic legitimacy to govern. Public administration, among other things, because of technological and civilisational progress, does not have a monopoly on knowledge and must demonstrate the validity of its actions. For this purpose, it becomes necessary to use external, independent expertise as well as to continually process and reuse and appropriately manage the existing data. De lege ferenda postulates are presented in the conclusions of the article.]
Przedmiot i skutki prawne decyzji stwierdzającej przejście do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa gruntów pokrytych śródlądowymi wodami płynącymi
Przedmiot i skutki prawne decyzji stwierdzającej przejście gruntów pokrytych śródlądowymi wodami płynącymi do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa wciąż wywołują wiele kontrowersji w judykaturze. Przede wszystkim sporne jest, czy starosta może wydać decyzję stwierdzającą przejście gruntów pokrytych śródlądowymi wodami płynącymi do zasobu nieruchomości Skarbu Państwa w sytuacji, gdy w księdze wieczystej jako właściciele nieruchomości wpisane są osoby fizyczne. Wnikliwa analiza wykazała, że w celu wydania takiej decyzji nie jest konieczne uregulowanie stanu prawnego w księdze wieczystej. Jednocześnie ustalono, że przedmiotem takiej decyzji nie jest nabycie przez Skarb Państwa gruntów pokrytych śródlądowymi wodami płynącymi. Stąd nie może ona stanowić wystarczającej podstawy do zmiany właściciela w księdze wieczystej. [The subject matter and legal effects of a decision confirming the transfer of land covered by flowing inland waters to the State is still controversial among the judiciary. First of all, it is controversial whether a starost can issue a decision confirming such a transfer of such land in situations where natural persons are named as owners of the real estate in the land and mortgage register. A thorough analysis shows that in order to issue such a decision, it is not necessary to regulate the legal status in the land and mortgage register. At the same time, it was established that the subject of such a decision is not the State’s acquisition of the land and it therefore cannot constitute a sufficient basis for changing the owner in the land and mortgage register.]
grunt pokryty śródlądowymi wodami płynącymi
Dopuszczalność kumulacji sankcji lub postępowań o charakterze karnym w świetle zasady ne bis in idem. Analiza najnowszego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
Przedmiotem artykułu jest analiza warunków dopuszczalności kumulacji postępowań lub sankcji o charakterze karnym wynikających z art. 52 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (Karta, KPP) i orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Determinują one, w których przypadkach dopuszczalne jest ograniczenie zakazu podwójnego karania (ne bis in idem), określonego w art. 50 KPP. Szczególnie istotne jest spełnienie wymogów w zakresie proporcjonalności kumulacji, tj. niezbędności i braku nadmierności obciążenia wynikającego z kumulacji, jej dostatecznej przewidywalności oraz koordynacji zbiegających się postępowań. Od ich spełnienia zależy, czy multiplikacja postępowań lub sankcji, a tym samym ograniczenie prawa podstawowego z art. 50 KPP (ne bis in idem) zostaną uznane za dopuszczalne. Znaczenie tych kryteriów dla zapewnienia ochrony przed nieproporcjonalnością skumulowanych sankcji przemawia za koniecznością przekrojowego objaśnienia tych warunków na potrzeby konkretnego zastosowania przez organy decydujące o nałożeniu sankcji o charakterze karnym. [The purpose eof this article is to analyse Article 52 of the Charter of Fundamental Rights (CFR) and the case law of the Court of Justice of the European Union concerning the conditions under which a cumulation of criminal proceedings or sanctions is admissible. They determine in which cases the principle of ne bis in idem laid down in Article 50 CFR applies. It is particularly important that the requirements of proportionality be met for the cumulation, i.e. it is necessary, the burden resulting from it is not excessive and the concurrent proceedings are sufficiently foreseeable and coordinated. Compliance with these criteria determines whether the duplication of proceedings and penalties, and thus the restriction of the fundamental right under Article 50 of the CFR, is justified. The importance of these criteria for protecting against the disproportionality of cumulative sanctions justifies a cross-cutting clarification of them for their concrete application by the authorities deciding on the imposition of sanctions of a criminal nature.]
Uchwała Nr 04/2023 Komitetu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk z dnia 19 listopada 2023 roku w sprawie rekomendowanych zmian w procedurze ustalania urzędowego wykazu czasopism naukowych
procedura ustalania urzędowego wykazu czasoposm naukowych
Suplementy diety jako szczególna kategoria żywności w prawodawstwie polskim i UE
W artykule przeprowadzono prawno-porównawczą analizę definicji legalnych różnych kategorii produktów w celu wyodrębnienia istotnych cech suplementu diety, odróżniających go od innych kategorii środków spożywczych oraz produktów leczniczych lub wyrobów medycznych, które są przedmiotem odrębnych i wyłączających się definicji oraz systemów prawnych. Przeanalizowano pojęcia użyte w definicji suplementu diety, jak również braki i niejasności budzące problemy interpretacyjne. W celu odróżnienia suplementów diety od pozostałych, występujących w podobnych postaciach kategorii produktów, przeprowadzono pogłębioną analizę przepisów prawa oraz przedstawiono szczegółową charakterystykę produktu, w tym sposób jego prezentacji.
żywność specjalnego przeznaczenia medycznego
Opinie doradcze ETPC na podstawie Protokołu nr 16
W artykule przedstawiono ocenę efektywności procedury przewidzianej w Protokole nr 16 do Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, na podstawie której umożliwiono najwyższym sądom krajowym składanie do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wniosków o wydanie opinii doradczych. W artykule przedstawiono siedem opinii doradczych, tzn. wszystkie wydane od wejścia w życie Protokołu nr 16 do końca 2023 r., wraz z wcześniejszym i późniejszym orzecznictwem zarówno ETPC, jak i sądów krajowych. Pozwala to na ocenę, że dotychczasowe stosowanie Protokołu nr 16 realizuje cele procedury doradczej w umiarkowanym stopniu. Ponadto uwidoczniły się ryzyka w postaci instrumentalizacji procedury doradczej przez sądy krajowe oraz jej stosowania w toku wykonania wyroków ETPC.
Corporate sustainability in Ukraine: Challenges of European integration
Artykuł analizuje projekt unijnej dyrektywy dotyczącej obowiązkowej staranności korporacyjnej w zakresie zrównoważonego rozwoju oraz jej znaczenie dla Ukrainy jako kraju aspirującego do członkostwa w UE. W artykule eksploruję koncepcję zrównoważonego rozwoju korporacyjnego i jego relacje z odpowiedzialnością społeczną przedsiębiorstw, zobowiązaniami Ukrainy wynikającymi z Umowy Stowarzyszeniowej z UE w dziedzinie CSR oraz niezbyt udaną próbę wprowadzenia raportowania niefinansowego. Analiza przechodzi następnie do omówienia proponowanej dyrektywy, podkreślając jej odejście od dobrowolnych praktyk CSR na rzecz normatywnych standardów korporacyjnych. Wnikam w problematyczne aspekty tej propozycji, kategoryzując je na: a) ogólne wyzwania dotyczące każdego państwa wdrażającego dyrektywę oraz b) wyzwania specyficzne dla Ukrainy.
odpowiedzialność społeczna przedsiębiorstw