Odpowiedzialność karna a determinizm antropologiczny

Zgłoś artykuł

PDF

Słowa kluczowe

polityka kryminalna
teoria kary
criminology
theory of punishment
determinism
criminal responsibility

Jak cytować

Peno, M. (2014). Odpowiedzialność karna a determinizm antropologiczny. Archiwum Kryminologii, (XXXVI), 109–132. https://doi.org/10.7420/AK2014D

Abstrakt

Much has been written recently about the problem of justifying punishment in the context of anthropological determinism and incompatibilism. However, the problem of the relationship between determinism, on the one hand, and the theory of punishment, on the other, is multi-dimensional. This article focuses on criminal responsibility in a world of determinism. It is mostly an attempt to review the basic concepts and issues in the philosophy of responsibility and compare them with the concepts and issues of the criminal law as broadly defined. The starting point is the observation that if the thesis of determinism is true and it is not possible to reconcile determinism with human freedom, then it will be particularly difficult to justify punishment. Prima facie, this applies to retributionism, although a more thorough analysis leads to the conclusion that various utilitarian approaches will also have to be significantly modified to allow for determinism. Punishment can obviously implement certain goals and be useful in some way without necessarily being just (it can even be cruel and/or immoral). Punishment may be formally fair (like revenge) and constitute “an eye for an eye.” However, if people do not have free will, then they are not responsible for their misdeeds. This is problematic as they do not deserve revenge and their behaviour does not merit condemnation. However, it is possible to apply different measures which are closer to the sui generis of preventive measures. This paper attempts to demonstrate that there is a link between criminal punishment and moral responsibility. This follows from the fact that punishment is marked by moral condemnation and only a morally responsible person can be condemned. Excluding moral responsibility therefore makes it impossible to condemn a perpetrator. The distinguishing feature of, and (indirectly) the moral justification for, criminal punishment are thereby eliminated. In particular, from a retributionist viewpoint, punishment can only be justified if the wrongdoer is morally responsible for his/her actions (in the sense that he/she can be accused of having upset the moral order). If the perpetrator is not morally responsible, it is difficult to morally justify the legitimacy and practice of punishment. Furthermore, the premise about moral responsibility is a prerequisite for justifying punishment in any case involving the notion of guilt. A lack of moral responsibility in a world ruled by determinism does not necessarily mean that people should not be punished for wrongdoing. Nor does it mean that there are no arguments in favour of maintaining the practice of punishment. The basic question is what views – empirical or emotional – should be given priority in the science of criminal law. The answer lies in the demand for minimalism in the criminal law and for a reflective analysis of the foundations of criminal responsibility.

https://doi.org/10.7420/AK2014D
PDF

Bibliografia

Andenaes J., Przyszłość prawa karnego (skandynawskie perspektywy), „Państwo i Prawo” 1974, nr 1, s. 42-56.

Baier A.C., Moralizm i okrucieństwo [w:] J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Wina, kara, wybaczenie, Wydawnictwo Spacja, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997.

Bartnicka K., Szybiak I., Zarys historii wychowania, Wydawnictwo Akademickie Żak, Warszawa 2001.

Baumeister R.F., Mele A.R., Vohs K.D., Free will and consciousness. An introduction and overview of perspectives [w:] R.F. Baumeister, A.R. Mele, K.D. Vohs (red.), Free Will and Consciousness. How Might They Work?, Oxford University Press, New York-Oxford 2011.

Bavidge M., Gross depravity and moral seriousness, „Journal of Applied Philosophy” 1984, nr 1.

Biblia Tysiąclecia Online, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań 2003, http://biblia.deon.pl [dostęp: 7.08.2014].

Bratman M., Shared intention, „Ethics” 1993, nr 104.

Cane P., Responsibility in Law and Morality, Hart, Oxford-Portland 2002.

Cathcart T., Dylemat wagonika, tłum. K. Bażyńska-Chojnacka, Dom Wydawniczy PWN, Warszawa 2014.

Christie N., Dogodna ilość przestępstw, tłum. M. Płatek, Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej, Warszawa 2004.

Christie N., Granice cierpienia, tłum. L. Falandysz, Wiedza Powszechna, Warszawa 1991.

Double R., The Non Reality of Free Will, Oxford University Press, New York-Oxford 1991.

Duff R.A., Karanie obywateli, „Ius et Lex” 2006, nr 1.

Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, tłum. J. Woleński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

Dworkin R., Biorąc prawa poważnie, tłum. T. Kowalski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

Dworkin R., Lord Devlin and the Enforcement of Morals, „Yale Law School”, http://digitalcommons.law.yale.edu/fss_papers/3611 [dostęp: 30.12.2012].

Feinberg J., Funkcja ekspresyjna kary kryminalnej, „Ius et Lex” 2006, nr 1.

Felthous A.R., Psychopathic disorders and criminal responsibility in the USA, „European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience” 2010, t. 260.

Ferber R., Podstawowe pojęcia filozoficzne 2, Człowiek, świadomość, ciało i dusza, wolność, tłum. L. Kusak, A. Węgrzecki, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008.

Ferri E., Reform of penal law in Italy, „Journal of Criminal Law and Criminology” 1921, nr 12.

Fischer J.M., Free will and moral responsibility [w:] D. Copp (red.), The Oxford Handbook of Ethical Theory, Oxford University Press, New York-Oxford 2006.

Fischer J.M., Kane R., Pereboom D., Vargas M., Four Views on Free Will, Blackwell Pub., Oxford 2007.

Frankfurt H., Alternatywne możliwości i odpowiedzialność moralna [w:] J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Postanowienie i odpowiedzialność moralna, Wydawnictwo Spacja, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997.

Frankfurt H., Wolność i pojęcie osoby [w:] J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Postanowienie i odpowiedzialność moralna, Wydawnictwo Spacja, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997.

Gardocki L., Prawo karne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2005.

Griffin J., Sąd wartościujący. Jak doskonalić przekonania etyczne, tłum. M. Szczubiałka, Fundacja Aletheia, Warszawa 2000.

Habermas J., Faktyczność i obowiązywanie: teoria dyskursu wobec zagadnień prawa i demokratycznego państwa prawnego, tłum. A. Romaniuk, R. Marszałek, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005.

Hampton J., Liberalism, retribution and criminality [w:] J.L. Coleman, A. Buchanan (red.), In Harm’s Way: Essays in Honor of Joel Feinberg, Cambridge University Press, Cambridge-New York 2007.

Hart H.L.A., Immorality and treason [w:] R.M. Baird, S.E. Rosenbaum (red.), Morality and Law, New York 1988.

Hart H.L.A., Pojęcie prawa, tłum., wstęp i przypisy J. Woleński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.

Hart H.L.A., Prolegomenon to the principles of punishment [w:] H.L.A. Hart, Punishment and Responsibility. Essays in the Philosophy of Law, Oxford University Press, New York-Oxford 2008.

Hirsch H.J., Problem odpowiedzialności karnej osób prawnych, „Przegląd Prawa Karnego” 1993, z. 4.

Hołówka J., Etyka w działaniu, Prószyński i S-ka, Warszawa 2001.

Jedynak S., Etyka Starożytnego Wschodu, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972.

Kaczmarek T., Spory wokół pojęcia winy w prawie karnym [w:] L. Leszczyński, E. Skrętowicz, Z. Hołda (red.), W kręgu teorii i praktyki prawa karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Andrzeja Wąska, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2005.

Kane R., A Contemporary Introduction to Free Will, Oxford University Press, New York-Oxford 2005.

Kauffman A.S., The reform theory of punishment, „Ethics” 1960, t. 71.

Kaufman A.S., Wychowawcza teoria kary [w:] J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Wina, kara, wybaczenie, Warszawa 2000.

Królikowski M., Komunikacyjne teorie kary jako współczesne retrybutywne uzasadnienie kary kryminalnej, „Studia Iuridica” 2004, t. XLIII, s. 33-52.

Kumar R., Consensualism in Principle. On the Foundations of Non-Consequentialist Moral, Routledge, New York 2001.

Lang W., Spór o pojęcie odpowiedzialności prawnej, „Zeszyty Naukowe UMK. Prawo” 1969, nr 37, s. 51-70.

Lang W., Wróblewski J., Współczesna filozofia i teoria prawa w USA, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.

Levy K., Dangerous psychopaths. Criminally responsible but not morally responsible, subject to criminal punishment and to preventive detention, „San Diego Law Review” 2011, t. 48.

Lucas J.R., Responsibility, Oxford University Press, Oxford 2004.

Lyons D., Etyka i rządy prawa, tłum. P. Maciejko, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2000.

Łuków P., Metafizyka wolności i odpowiedzialności [w:] S.T. Kołodziejczyk (red.), Przewodnik po metafizyce, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011.

Marek A., Obrona konieczna w prawie karnym. Teoria i orzecznictwo, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2008.

Marek A., Prawo karne, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2000.

Marmor A., Right-Bbased justification of punishment, „Israel Law Review” 1987-1988, nr 22.

Mason E., Value Pluralism, Stanford Encyclopedia of Philosophy [online], http://plato.stanford.edu [dostęp: 26.08.2014].

Mącior W., Czyn ludzki i jego znaczenie w prawie karnym. Zagadnienia podstawowe, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1990.

Melosik Z. [w:] Z. Kwieciński (red.), Nieobecne dyskursy. Cz. 3, Studia kulturowe i edukacyjne, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1993.

Morawski L., Co może dać nauce prawa postmodernizm?, TNOiK „Dom Organizatora”, Toruń 2002.

Morris H., Osoba a kara, „Ius et Lex” 2006, nr 1.

Nozick R., Anarchia, państwo, utopia, tłum. P. Maciejko, M. Szczubiałka, Fundacja Aletheia, Warszawa 2010.

Nozick R., Philosophical Explanations, Harvard University Press, Cambridge 1982.

Ogrodnik B., Determinizm [w:] J. Hartman (red.), Słownik filozofii, Krakowskie Wydawnictwo Naukowe, Kraków 2009.

Pereboom D., Free will skepticism and criminal punishment [w:] T. Nadelhoffer (red.), The Future of Punishment, Oxford University Press, New York 2013.

Pereboom D., Living Without Free Will, Cambridge University Press, Cambridge 2003.

Pink T., Free will land determinism [w:] J.T. O’Connor, C. Sandis (red.), A Companion to the Philosophy of Action, Wiley-Blackwell, Malden 2010.

Porowski M., Rzepliński A., Uwięzienie a wartości, „Studia Prawnicze” 1987, nr 3, s. 95-129.

Ross A., On Guilt, Responsibility and Punishment, University of California Press, Berkeley-Los Angeles 1975.

Roxin C., Nowie kierunki polityki kryminalnej, „Przegląd Prawa Karnego” 1990, nr 4, s.93-103.

Rutkowski M., Dlaczego potrafimy działać moralnie?, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2010.

Sawicki J., O „nowej obronie społecznej”, „Państwo i Prawo” 1955, nr 1.

Schooler J.W., What science tells us about free will [w:] R.F. Baumeister, A.R. Mele, K.D. Vohs (red.), Free Will and Consciousness. How Might They Work?, Oxford University Press, New York-Oxford 2011.

Smilansky S., 10 moralnych paradoksów, Wydawnictwo WAM, Kraków 2009.

Snacken S., Bauwens A., Zyl Smit D. van, Tournel H., Machiels R., Prisons and punishment in Europe [w:] S. Body-Gendrot, M. Hough et al. (red.), The Routledge Handbook of European Criminology, Routledge, London-New York 2014.

Stanley W.B., Curriculum for Utopia. Social Re-constructionism and Criritical Pedagogy in the Postmodern Era, State University of New York Press, Albany 1992.

Stelmach J., Brożek B., Soniewiecka M., Załuski W., Paradoksy bioetyki prawniczej, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2010.

Stelmach J., Brożek B., Załuski W., Dziesięć wykładów o ekonomii prawa, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2007.

Strawson P.F., Analiza i metafizyka. Wstęp do filozofii, tłum. A. Globler, Wydawnictwo Znak, Kraków 1994.

Strawson P.F., Freedom and resentment [w:] J.M. Fischer, M. Ravizza (red.), Perspectives on Moral Responsibility, Cornell University Press, Ithaca 1993.

Sykuna S., Zajadło J., Kontrowersje wokół tzw. obrony przez kulturę – okoliczność wyłączająca winę, okoliczność łagodząca czy nadużycie prawa do obrony, „Przegląd Sądowy” 2007, nr 6, s. 26-36.

Szerer M., Karanie a humanizm, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964.

Szkudlarek T., Pedagogika krytyczna [w:] Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Pedagogika, t. 1, Warszawa 2005.

Śliwiński S., Prawo karne materialne, cz. 2, Sekcja Wydawnicza Towarzystwa Bratnia Pomoc Studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1946.

Śliwowski J., Prawo karne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1975.

Świda W., Prawo karne, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982.

Talbott T., Kara, przebaczenie i boża sprawiedliwość [w:] J. Hołówka (red.), Filozofia moralności. Wina, kara, wybaczenie, Wydawnictwo Spacja, Fundacja Aletheia, Warszawa 1997.

Utrat-Milecki J., Podstawy penologii. Teoria kary, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006.

Vilhauer B., Persons, punishment, and free will skepticism, „Philosophical Studies” 2013, nr 162.

Waal F.B.M. de, Smith-Churchland P., Pievani T., Parmigiani S. (red.), Evolved Morality. The Biology and Philosophy of Human Conscience, Brill, Leiden-Boston 2014.

Walker N., Nozick’s revenge, „Philosophy” 1995, nr 274.

Waller B.N., Against Moral Responsibility, MIT Press, Cambridge-Massachusetts-London 2011.

Wenzel M., Okimoto T.G., Feather N.T., Platov M.J., Retributive and restorative justice, „Law and Human Behavior” 2008, t. 32.

Wilson J.Q., Teoria i praktyka stosowania sankcji karnych, tłum. T.Z. Wolański, Ius et Lex, Warszawa 2006.

Woleński J., Wolność, determinizm, indeterminizm, odpowiedzialność, „Śląskie Studia Teologiczno-Historyczne” 1996, nr 29.

Wróbel W., Zoll A., Polskie prawo karne. Część ogólna, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011.

Young R., Implikacje determinizmu [w:] P. Singer (red.), Przewodnik po etyce, tłum. W.J. Bober et al., Książka i Wiedza, Warszawa 2009.

Zaibert L., Punishment and revenge, „Law and Philosophy” 2006, nr 25.

Zalewski W., Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego, Wydawnictwo Arche, Gdańsk 2006.

Załuski W., Ewolucyjna filozofia prawa, Oficyna a Wolters Kluwer business, Warszawa 2009.

Art. 11 Ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1231.) przyznaje autorskie prawa majątkowe do utworu zbiorowego (w tym publikacji periodycznej) wydawcy, zaś do poszczególnych części mających samodzielne znaczenie - ich twórcom. Pomimo, że przeważnie na treść utworów zbiorowych składają się utwory wielu autorów, to inicjatorem ich powstanie jest wydawca, któremu ustawa przyznała autorskie prawa majątkowe do całości takiego utworu jako takiego, czyli prawo do decydowania o sposobach eksploatacji i otrzymywania wynagrodzenia. Do poszczególnych części utworu zbiorowego, poszczególnych utworów, prawo przysługuje ich twórcom, chyba że przeniosą je na wydawcę.

Na platformie udostępniane są poszczególne artykuły wraz z zestawem metadanych tylko jeżeli autorzy wyrazili zgodę na wykorzystanie utworu (publikacji naukowej) na tym polu eksploatacji. Dostrzegając korzyści społeczne, jakie daje otwarty bezpłatny dostęp do publikacji prawniczych, Instytut Nauk Prawnych PAN jako Wydawca czasopisma, korzystając z legitymacji ustawowej,  zadecydował o opublikowaniu całych woluminów periodyku.

Autorzy artykułów opublikowanych w czasopiśmie, zainteresowani udostępnieniem publikacji w sposób otwarty, proszeni są o kontakt z Wydawcą w sprawie zawarcia umowy licencyjnej.

Pobrania

Download data is not yet available.